Ishte një dokument në dukje i thjeshtë një letër e shkurtër e vitit 1944 me tekst në gjermanisht dhe hungarisht që deklaronte se një grua hebreje nga Budapesti ishte nën mbrojtjen e Legatës Zvicerane. Por për Maria Magdalena Grausz, kjo do të thoshte liri.
Grausz dhe mbi 60,000 hebrenj të tjerë hungarezë u shpëtuan nga dëbimi në kampet e përqendrimit me letra të ngjashme, të gjitha të lëshuara nga një diplomat i quajtur Carl Lutz. I vlerësuar me shpëtimin e gjysmës së popullsisë hebreje të Budapestit nga Holokausti , Lutz përdori letër, jo armë, për të luftuar nazistët .
I lindur në Zvicër, Lutz emigroi në Shtetet e Bashkuara si i ri. Më pas, ai u bë diplomat, duke shërbyer përfundimisht në Konsullatën Zvicerane në Palestinën e Detyrueshme. Lutz, një metodist i rreptë, u transferua më pas në Budapest.
Në atë kohë, Hungaria ishte një nga fuqitë e Boshtit të lidhur me Gjermaninë naziste. Regjenti hungarez Miklós Horthy kishte miratuar ligje që kufizonin aktivitetet dhe lëvizjet e hebrenjve hungarezë. Gjatë pjesëve të hershme të luftës, Ushtria Hungareze kreu masakër anti-hebreje dhe më shumë se 100,000 hebrenj hungarezë u detyruan të punonin në frontin e betejës në kushte ferri. Megjithatë, Hort refuzoi të linte hebrenjtë hungarezë të deportoheshin në kampet e shfarosjes nga nazistët.
Lutz përfaqësonte vendet që kishin ndërprerë marrëdhëniet e tyre diplomatike me Hungarinë për shkak të aleancës së saj gjermane. I shqetësuar nga situata e pasigurt e hebrenjve në Hungari, Lutz filloi të punonte me Agjencinë Hebraike për Palestinën, një grup që ndihmoi hebrenjtë evropianë të hynin në Palestinën Britanike. Mijëra hebrenj, duke përfshirë 10,000 fëmijë, u larguan nga Hungaria me dokumente zvicerane të lëshuara nga Lutz.
Më pas, në vitin 1944, gjërat u përkeqësuan edhe më shumë. Kur Hitleri mësoi se Horthy ishte përpjekur të gjente një rrugëdalje nga aleanca e tij me Boshtin, ai rrëzoi Horthin dhe vendosi në krye Partinë Arrow Cross – një parti politike që përbëhej nga nazistët hungarezë. Partia filloi një mbretërim terrori në të gjithë Hungarinë, duke i detyruar hebrenjtë në geto, duke i deportuar në kampet e vdekjes dhe duke i vrarë plotësisht.
Lutz u tmerrua dhe u përpoq të negocionte një mënyrë për të ndaluar dëbimet. Përkundër të gjitha gjasave, ai mori leje për të nxjerrë dokumente mbrojtëse për 8,000 hebrenj një pjesë e vogël e 800,000 hebrenjve të Hungarisë për të ikur në Palestinë nën mbrojtjen zvicerane.
Atij i ishte dhënë vetëm leja për të lëshuar 8,000 letra, por në një përpjekje për të shpëtuar sa më shumë hebrenj të ishte e mundur, Lutz e interpretoi atë mandat si të zbatueshëm për familjet, jo për njerëzit individualë. Ai lëshoi gjithnjë e më shumë letra mbrojtëse, të gjitha të numëruara nga një deri në 8000, dhe anëtarët e rinisë sioniste të nëntokës falsifikuan mijëra të tjera.
Deri në fund të Luftës së Dytë Botërore, 565,000 hebrenj hungarezë ishin vrarë . Por edhe pse përpjekjet e Lutz-it dhe bashkëpunëtorëve të tij, të cilët përfshinin diplomatë nga vende të tjera dhe anëtarë të nëntokës sionistë, 62,000 hebrenj – gjysma e popullsisë hebreje të Budapestit – u shpëtuan. Është ende e paqartë se sa hebrenj arritën në shtëpitë e sigurta të Budapestit ose sa leje u lëshuan ose falsifikuan.
Sot, heroizmi i Lutz-it është i qartë. Por pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, veprimet e tij nuk u festuan. Zvicra e kritikoi atë për tejkalimin e autoritetit të tij diplomatik, hetoi aktivitetet e tij gjatë luftës dhe bllokoi përparimin e tij në karrierë.
Përkthyer nga History.com
